Các loài rắn trong Sách Đỏ Việt Nam: cập nhật mới nhất

Sách Đỏ Việt Nam là công trình khoa học do Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST) biên soạn, đánh giá tình trạng bảo tồn của các loài động, thực vật hoang dã đang bị đe dọa tại Việt Nam. Đây là căn cứ khoa học quan trọng để Nhà nước xây dựng chính sách bảo vệ, quản lý săn bắt và buôn bán các loài này.

Các phiên bản trước: 1992 (365 loài động vật), 2000 (áp dụng tiêu chuẩn IUCN), 2007 (2 tập, khoảng 407-418 loài động vật, trong đó có 40 loài bò sát).

Từ 2020-2024, nhóm nghiên cứu do GS.TS Nguyễn Quảng Trường (Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, VAST) chủ trì đã rà soát, đánh giá lại khoảng 1.500 loài theo chuẩn IUCN 3.1 (2012) — đây là bản cập nhật toàn diện nhất, cũng là dữ liệu hiện hành mới nhất tính đến nay, công bố trực tuyến tại Danh lục Đỏ Việt Nam (vnredlist.vast.vn).

LC — Ít lo ngại.

NT — Sắp bị đe dọa.

VU — Sắp nguy cấp.

EN — Nguy cấp.

CR — Cực kỳ nguy cấp (mức cao nhất cho loài còn tồn tại).

EW — Tuyệt chủng trong tự nhiên (chỉ còn trong nuôi nhốt).

EX — Tuyệt chủng.

DD — Thiếu dữ liệu để đánh giá.

Cụm từ "có tên trong sách đỏ" trên báo chí đôi khi thực chất đang nói đến Nghị định 06/2019/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 84/2021/NĐ-CP) — văn bản pháp luật riêng, chia loài thành Nhóm IB (nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại) và Nhóm IIB (hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại).

Sách Đỏ là đánh giá khoa học về nguy cơ tuyệt chủng; Nghị định là công cụ pháp lý quản lý khai thác. Phần lớn loài rắn quý hiếm có tên ở cả hai nơi, nhưng đây vẫn là hai danh mục khác nhau cần phân biệt.

1. Rắn hổ mang chúa (Ophiophagus hannah) — Cấp CR (Cực kỳ nguy cấp). Nhóm IB theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP. CITES Phụ lục II. Quần thể tự nhiên giảm khoảng 80% trong 20 năm, chủ yếu do mất rừng và bị săn bắt lấy mật, ngâm rượu.

2. Rắn ráo trâu / hổ trâu (Ptyas mucosa) — Mới bổ sung vào Sách Đỏ Việt Nam năm 2023, xếp nhóm Nguy cấp (EN) cấp quốc gia. Nhóm IIB theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP. Toàn cầu IUCN vẫn xếp Ít lo ngại (LC), nhưng quần thể trong nước giảm khoảng 50% trong 10 năm do săn bắt lấy thịt, da.

3. Rắn lục Trùng Khánh (Protobothrops trungkhanhensis) — Loài đặc hữu, chỉ ghi nhận tại núi đá vôi huyện Trùng Khánh, Cao Bằng. Được mô tả khoa học năm 2009 (Orlov, Ryabov & Nguyễn). Vùng phân bố cực hẹp, số cá thể rất ít, nguy cơ tuyệt chủng cao.

4. Rắn lục đầu bạc (Azemiops feae) — Một trong những loài rắn lục hố má nguyên thủy nhất còn tồn tại. Phân bố hẹp ở vùng núi phía Bắc Việt Nam, Nam Trung Quốc, Myanmar. Ít gặp ngoài tự nhiên, cần bảo tồn đặc biệt.

5. Rắn cạp nong (Bungarus fasciatus) — Có tên trong Sách Đỏ Việt Nam ở nhóm loài bị đe dọa. Loài cực độc nhưng vẫn bị săn bắt để ngâm rượu, làm thực phẩm.

6. Trăn gấm (Malayopython reticulatus) — Nhóm IIB theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP. Bị săn bắt nhiều nhất trong các loài trăn tại Việt Nam vì giá trị da và thịt.

7. Trăn đất (Python bivittatus) — Nhóm IIB theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP. Toàn cầu còn phổ biến ở một số khu vực, nhưng quần thể tại Việt Nam suy giảm đáng kể do săn bắt kéo dài nhiều thập kỷ.

Phần lớn các loài trên không hiếm một cách tự nhiên, mà vì bị khai thác quá mức trong thời gian dài — lấy da làm túi, giày, thắt lưng; lấy thịt, mật làm thực phẩm và ngâm rượu theo quan niệm dân gian chưa được khoa học kiểm chứng.

Mất môi trường sống do phá rừng, chuyển đổi đất nông nghiệp, cùng buôn bán làm thú cưng exotic trái phép cũng là áp lực lớn khiến nhiều loài từng phổ biến nay suy giảm nhanh.

Không mua bán, sử dụng sản phẩm từ rắn không rõ nguồn gốc (rượu ngâm, da, mật) — đây chính là nguồn cầu khiến săn bắt trái phép tiếp diễn.

Báo cho kiểm lâm hoặc cơ quan chức năng địa phương nếu phát hiện buôn bán, nuôi nhốt trái phép loài quý hiếm. Nếu vô tình bắt được cá thể lạc vào vườn nhà, nên báo lực lượng cứu hộ động vật hoang dã để thả về môi trường phù hợp.

Bài viết tổng hợp từ Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST), Trang thông tin quốc gia về bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học (nbca.gov.vn), Danh lục Đỏ Việt Nam (vnredlist.vast.vn), Công ước CITES và Sách Đỏ IUCN quốc tế. Số liệu, cấp bảo tồn có thể được điều chỉnh khi có đánh giá cập nhật mới.